رواج گردشگری و ایجاد خانه های دوم


ایجاد خانه های دوم از آثار و پیامدهای گردشگری در نظام کالبدی و بافت سکونتگاهی روستاهایی است که پذیرای گردشگران و ماندگاری موقت آن‌ها برای بهره‌برداری از چشم‌اندازها و شرایط مطلوب روستاها هستند.

رواج گردشگری و ایجاد خانه های دوم

تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهان طی سده‌های اخیر، به‌ویژه در زمین‌های افزایش جمعیت، گسترش شهرنشینی، توسعه راه‌های ارتباطی و وسایل حمل‌ونقل، افزایش اوقات فراغت و بهبود سلامت اجتماعی به توسعه گردشگری در نواحی روستایی یا گردشگری روستایی.[۱] شده است. زیبای گردشگری روستایی به منزله یک فعالیت اجتماعی در نیمه قرن ۱۸ در انگلستان و اروپا ظاهر شد. پیش از آن نیز از نواحی روستایی برای فعالیت های تفریحی استفاده می شود. اما محدود به اشرف، درباریان و قشرهای خاص بود (شارپلی[۲]، ۲۰۱۲: ۴۷). توسعه گردشگری روستایی به ‌طور سازمان‌یافته از قرن نوزدهم و از اروپا آغاز شد. به نظر می‌رسد گردشگری روستایی از نواحی کوهستانی آلمانی یا قلمروهای ساحلی فرانسه سرچشمه گرفته شده باشد (یوتاکا)[۳]، ۱۹۹۸: ۴۲). به هر نواحی روستایی به دلیل داشتن چشم‌اندازها، جاذبه‌های طبیعی و توانمندی‌های متفاوتی که در جذب گردشگر دارند، و اشکال گردشگری را به نمایش می‌گذارند که ویژگی‌ها و تقسیم‌بندی‌ها را نشان می‌دهد و همچنین در مواردی از ویژگی‌هایشان با ویژگی‌های متفاوت متفاوت است. هریک از انواع گردشگری باز و مدت اقامت گردشگران یا بیش از ۲۴ ساعت در قالب دو الگوی خانه‌های دوم (ساخت یا خرید ویلا) و روزانه (کمپینگ در فضاهای و اجاره خانه یا ویلا) رواج می‌یابند و با توجه به شرایط و ویژگیهایشان پیامدهایی در نواحی روستایی گردشگرپذیر دارند (رضوانی و دیگران، ۱۳۹۰: ۲۵).

گردشگری روستایی با اقامت و بیتوته در نواحی روستایی همراه است و اقامت در خانه‌های دوم، رایج‌ترین شکل فعالیت‌ها در زمین گردشگری روستایی است. به همین دلیل شکل‌گیری و گسترش خانه‌های دوم، مهم‌ترین پیام توسعه گردشگری در نواحی روستایی به شماره می‌آید (عنابستانی، ۱۳۸۹: ۲).

گردشگری خانه‌های دوم، یکی از الگوهای توسعه گردشگری، به‌ویژه در نواحی روستایی و کوهستانی است که با گسترش مالکیت خانه‌های دوم (خانه‌های ییلاقی یا خانه‌های تعطیلات) ایجاد می‌شود. با وجود سابقه نسبتاً زیاد شکل‌گیری خانه‌های دوم در نواحی روستایی، گردشگری خانه‌های دوم به‌تازگی حیاتی را تجربه می‌کند که بیشتر با توجه به الگوهای جدید تولید و مصرف اقتصادی تشریح شده است (ویلیامز و هال، ۲۰۰۰: ۲۳). این روند همچنین به‌منظور واکنشی در برابر بحران روستایی ناشی از تغییرات کشاورزی در حال گسترش است (دیتر، ۲۰۰۲، ۲۴۳). در هر منطقه، مالکیت خانه دوم به منزله بخش نگهداری از زندگی جدید در نظر گرفته شده است و به همین دلیل روستاها، مقاصد گردشگری داخلی‌اند (آلسکوگیوس)[۴]، ۱۹۹۳: ۲۷).

توسعه گردشگری خانه‌های دوم به منزل نوعی از گردشگری در نواحی روستایی بر تنوع توسعه‌ای که قرار گرفته است؛ این روز تأثیر مثبت و منفی دارد (علیقلی‌زاده فیجانی و همکاران، ۱۳۸۹: ۳۶). پیامدهای گردشگری خانه‌های دوم در سه بعد اقتصادی، اجتماعی – فرهنگی و زیست‌محیطی – کلبدی بررسی می‌شود. یکی از مهم‌ترین پیام‌های آن، پیام‌های کلبدی است. زیرا این خانه‌ها را خود جنبه کالبدی ایجاد می‌کند و به ‌صورتی که بر روستا تأثیر می‌گذارد و اصولاً منظر آن‌ها در نواحی روستایی در اولین نگاه، توجه انسان را به خود جلب می‌کند.

همانگونه اشاره می‌کند، نگرش به این پدیده، همیشه یک‌سویه نبوده است و باعث می‌شود که شرایط محیطی روستایی را پیدا کند، اما در مقابل توسعه این خانه‌ها، روستاها در معرض خطر قرار می‌گیرند. ایجاد دوگانگی در نظام سکونت و ساخت خانه‌ها (نوع معماری)، تغییر وسیع و بی‌ضابطه کاربری زمین‌های روستا، بورس‌بازی املاک و مستغلات، محیط زیست محیطی و …، از دیگر پیام‌های منفی این پدیده است (آمار و برنجکار، ۱۳۸۸: ۹). برای نمونه گسترش خانه‌های ییلاقی با برهم‌زدن نمای ظاهری روستا، منظره‌های روستایی را خدشه‌دار می‌کند (الوانی، ۱۳۸۲: ۸). زیرا در ساخت خانه های دوم به هماهنگی و توازن آن ها با هویت کالبدی روستا توجه نشده است (ماتیسون و والت، ۱۹۸۲: ۲۹). به این ترتیب با برهم‌زدن زیبایی بصری و تخریب پوشش گیاهی به مکانی روستا آسیب وارد می‌کند (وال و اسمیت، ۱۹۹۶: ۱۳۸). با افزایش درخواست خرید خانه‌های ییلاقی روستا، ممکن است قیمت‌ها تا محلی افزایش یابد که محلی دیگر توان‌سازی یا خرید خانه را در خانه نداشته باشد. همچنین ممکن است حضور شهرنشینان در نواحی روستایی، فرهنگ مطلوب و بی‌آلایش روستاییان را کم‌رنگ کند و زمین بی‌هویتی را فراهم آورد (مهدوی حاجیلویی و همکاران، ۱۳۸۸: ۲۱).

آنچه مسلم است این توسعه گردشگری به‌طور فزاینده‌ای به‌صورت یک نوشدارو، افزایش‌دهنده‌ی توان اقتصادی، توان زیستی در نواحی دورافتاده و محرک تجدیدنظر به حساب می‌آید. بنابراین، اگر روستایی به نحوی مناسب برنامه‌ریزی و مدیریت شود، به‌طور کلی خالق یا محرک توسعه توسعه‌ایافتگی برای دستیابی به توسعه پایدار در نواحی روستایی و همچنین جوامع پایدار محلی در همه زیرشاخه‌های اقتصادی، اجتماعی، کلبدی و همچنین فعالیت‌های گردشگری به حساب می‌آید.

گردشگری روستایی، فعالیتی پیچیده است که با سایر بخش‌های جامعه و اقتصاد ارتباط دارد. بدین‌سان، با بررسی دقیق پیام‌های مختلف گردشگری در روند برنامه‌ریزی از پیامدهای منفی آن‌ها مانع می‌شود و پیامدهای مثبت عوامل اقتصادی، اجتماعی و محیطی مرتبط با آن افزایش می‌یابد (قادری، ۱۳۸۲: ۱۸).

شکل‌گیری و خود گسترش گردشگری خانه‌های دوم و بدون برنامه‌ریزی و مدیریت مناسب بوده و به همین دلیل، ترکیبی از پیام‌های مطلوب و نامطلوب را به همراه دارد که مکان‌های باعث ایجاد دگرگونی‌های فضایی و اجتماعی – اقتصادی می‌شود.

درباره خانه های دوم تعریف واحدی وجود ندارد. در فرهنگ جغرافیای انسانی در اینباره آمده است: خانه‌های دوم، خانه‌هایی هستند که خانوارهای ساکن در مکان‌های دیگری خریداری یا به مدت طولانی اجاره می‌شوند. چنین خانه‌هایی معمولاً در نواحی روستایی قرار دارند و برای مقاصد تفریحی استفاده می‌کنند. به آن‌ها خانه‌های آخر هفته و خانه‌های تعطیلات نیز گفته می‌شود (جانستون، ۱۹۸۸: ۴۲۳).

تنظیم مؤسسه ابداعات اجتماعی در آمریکا نیز خانه‌های دوم، خانه‌هایی هستند که کمتر از ۹۱ روز در هر سال تقویمی اشغال‌شده می‌شوند. به هر حال می توانم خانه های دوم یا تعطیلات را بگویم، مساکنی هستند که در نواحی مختلف ازجمله نواحی روستایی ساکن شهرها معمولاً می سازند یا می‌خرند و در روزهای معینی تعطیلات و فصل تابستان بیشتر با هدف فراغت و تفریح ​​از آن‌ها بهره می‌برند (رضوانی، ۱۳۸۱: ۷۳). -۵۹).

به‌طور کلی پدیده خانه‌های دوم متأثر از عواملی است که باعث توسعه گردشگری روستایی می‌شوند. رشد و توسعه این پدیده در مناطق روستایی بیشتر پس از جنگ جهانی دوم و متأثر از افزایش درآمد و توان مالی، امکان استفاده از زمان فراغت و آسانی در جابه‌جایی به دلیل بهبود شبکه حمل‌ونقل بوده است.

سابقه شکل‌گیری این پدیده در ایران بیشتر است و به دوران قاجار بازمی‌گردد؛ حتی از روستاهای شمال کشور از گذشته‌های بسیار دور با این پدیده مأنوس بوده‌اند (آمار، ۱۳۸۵: ۷۸-۶۵). از سوی دیگر «روی‌آوری به برپایی و ساخت یک سکونتگاه دوم در روستایی به منزله انگیزه‌های برای انجام سرمایه‌گذاری، عاملی برای ارضایی نیاز و کسب حیثیت و وجهه اجتماعی و مکانی برای تدارک روزهای بازنشستگی است» (شریه، ۱۳۷۲: ۲۳۵).

در این زمینه مردم روستایی به شهرها و بازگشت موقت آن‌ها به روستاها برای فراغت و دیدار با دوستان یا گذراندن تعطیلات در خانه‌هایی که به آن‌ها به ارث رسیده‌اند، نقش‌هایی در گسترش خانه‌های دوم داشته‌اند. علاوه بر این پدیده گریز از شهرنشینی[۵] و مهاجرت معکوس به نواحی روستایی که از اوایل دهه۱۸۰۰ در جهان آغاز شد، زمینه‌ساز افزایش این خانه‌ها در روستاها بوده است (رضوانی، ۱۳۸۱: ۷۳-۵۹). ضمن اینکه سهولت در مالکیت مسکن در نواحی روستایی نیز در این امر وجود دارد.

شکل‌گیری و ساخت خانه‌های دوم در نواحی روستایی به شیوه‌های گوناگون انجام می‌شود: تبدیل مساکن روستایی به خانه‌های دوم، ساخت خانه‌های دوم در زمین‌های تملک‌شده خصوصی و طراحی این پدیده به دست‌های شرکت‌های ساختمانی (رضوانی، ۱۳۸۲: ۱۸۳). مصرفی روزافزون گردشگران خانه دوم و رونق فعالیت های بورسی و ویلا، در کنار ضعف کشاورزی در تولید، درآمدزایی و تولید باعث می شود که محل جامع کشاورزی و باغ های خود را در مقابل جذب کننده و میلیونی گردشگران خانه دوم افزایش دهند. و همکاران، ۱۳۸۹: ۲۱). از سوی دیگر تنوع جغرافیایی باعث شد تا بررسی پیام های این پدیده در قالب یک الگوی مشترک کاری مشکل باشد. تغییر شکل، نقش و کارکرد روستاها از بدیهی‌ترین پیام‌های این پدیده است. همچنین پیامدهای زیست‌محیطی ناشی از بارگذاری خارج از فضای فضایی درنتیجه این پدیده جالب ‌توجه است. از جنبه دیگر مشکلات موضوعی، قوانین رسمی و قوانین عرفی حاکم بر تغییر کاربریها، کاهش میزان مصرف به‌ویژه در بخش کشاورزی، برهم‌خوردن شیوه‌های سنتی و ناهمگونی ساخت‌وساز در نواحی روستایی، ازجمله مهم‌ترین زمین‌ها و مشکلات این پدیده‌ها در نواحی روستایی است. والت، ۱۹۸۲: ۲۹). در جدول (۴) به پیامدهای گسترش خانه های دوم در نواحی روستایی اشاره می شود.

در کشورمان و در نواحی کوهستانی شمال کشور، نفوذ و گسترش خانه‌های دوم ولی دیرین دارد، در دهه اخیر درنتیجه بهبود شبکه‌های ارتباطی، شناساندن توانمندی‌های این مناطق و در کنار آن، اشباع محدوده‌های جلگه‌ای و ساحلی، روند توسعه این پدیده سرعت بسیار زیاد است. داشته است. در این بین، اگر گردشگری روستایی و مالکیت خانه‌های دوم به نحوی مناسب برنامه‌ریزی و مدیریت شود، خالق یا محرک یک پروژه توسعه‌یافته برای دستیابی به توسعه پایدار در نواحی روستایی و نیز جوامع پایدار محلی در همه زیرشاخه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و خود صنعت گردشگری است. است.

پیامدهای محلی گردشگری خانه‌های دوم از مکانی به مکان دیگری متفاوت است. این موضوع را مالر و همکارانش مطالعه کرده اند. آن‌ها معتقدند چشم‌اندازهای متفاوت دوم، به موقعیت محلی می‌پردازند. در واقع واقعی این پیامدها سودمند است. برای نمونه ممکن است مساکن قدیمی در روستاها بازسازی شود یا تبدیل به مساکن جدید شوند و زمین زیباسازی روستاها را ارائه کنند. پیامدها نیز آسیبرساننده است.

منبع: بخشی از مقاله بررسی رویاج گردشگری خانه‌های دوم بر توسعه کالبدی سکونتگاه‌های روستایی

نویسندگان: علی اکبر عنابستانی – مهدی جوانشیری – سمیرا کاویانی